Ngày càng nhiều nhạc sĩ châu Phi tìm đến trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh để làm bìa album, nhưng một nhóm nghệ sĩ thị giác đang lên tiếng phản đối, cho rằng sự cộng tác của con người vẫn là yếu tố không thể thiếu trong quá trình sáng tạo.
Di sản của những tấm bìa có chủ đích
Năm 1977, nhạc sĩ Nigeria Fela Anikulapo Kuti cùng ban nhạc Africa 70 phát hành “No Agreement”, một album đậm chất chính trị. Bìa đĩa do người cộng sự lâu năm Lemi Ghariokwu thiết kế, vẽ Fela cởi trần thổi saxophone, xung quanh là những hình bầu dục mang các chữ như Freedom, Justice và Pan Afrikanism. Phần hình ảnh phản chiếu trực tiếp chủ đề của album, một đặc trưng xuyên suốt kho nhạc của Fela, thể hiện rõ ở bìa “Original Sufferhead” (1981) và “Gentleman” (1973), tấm sau vẽ một con khỉ mặc vest.
Chính truyền thống kể chuyện bằng hình ảnh đó là thứ mà nhiều nhà thiết kế cho là đang bị đe dọa. “Bìa album là một cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ và người làm sáng tạo”, Niyi Okeowo, nhà thiết kế người Nigeria từng làm việc cho Fireboy DML, Show Dem Camp và Wande Coal, nói. “Khi làm tốt, nó kéo hai bên lại gần nhau, người thiết kế đóng vai trò diễn giải điều mà nhạc sĩ muốn nói.”
AI hiện diện ngày càng rõ trong nhạc châu Phi
Cuộc đối thoại ấy đang thay đổi khi các công cụ AI tạo sinh trở nên dễ tiếp cận hơn. Hồi tháng 5, Larry Gaaga bị chỉ trích vì dùng hình ảnh và bìa đĩa do AI tạo ra để công bố màn hợp tác với Olamide và Mavo. Đạo diễn Nigeria TG Omori cũng bị tố dùng AI để làm bìa album “AfroCulture” của Flavour. Những vụ việc như vậy ngày càng phổ biến khi nghệ sĩ tìm phương án nhanh hơn và rẻ hơn so với việc đặt hàng một nhà thiết kế.
Musai Gainyy, người từng làm bìa cho Show Dem Camp, nhận xét rằng bìa đĩa thường bị xem là chuyện phụ. “Người ta thường chỉ quan tâm phần âm thanh hay bản beat chứ không phải cả gói sản phẩm, nên khi nhạc xong xuôi thì phần hình ảnh mới được nghĩ tới, và thường là làm vội. Bìa do AI tạo sinh thì muốn nhanh bao nhiêu cũng có, trong khi đặt hàng một nghệ sĩ thì cần thời gian để hoàn thiện và để trao đổi.”
Lý lẽ cho thiết kế do con người dẫn dắt
Gainyy nói thêm: “AI có nguy cơ xóa bỏ cuộc đối thoại đó khi nó được dùng để thay thế chứ không phải hỗ trợ quá trình sáng tạo, chỉ đơn giản tạo ra bất cứ thứ gì nghệ sĩ yêu cầu. Những tấm bìa xuất sắc được hình thành từ các cuộc trò chuyện, từ trải nghiệm chung và bối cảnh văn hóa. AI không thay thế được điều đó.”
Với Okeowo, quy trình bắt đầu bằng việc nghe nhạc, tìm ra chủ đề và cảm xúc trong ca từ, rồi dựng moodboard và một thế giới thị giác gồm kiểu chữ, hình ảnh và màu sắc. Desmond Seyram, nhiếp ảnh gia kiêm nghệ sĩ người Ghana từng làm bìa cho Stonebwoy và A-Town, cũng làm tương tự. “Mọi thứ luôn bắt đầu bằng trò chuyện, chứ không phải bằng máy ảnh. Trước hết tôi muốn hiểu nghệ sĩ đó là ai, âm nhạc của họ thật sự nói điều gì, họ muốn truyền đi cảm xúc nào”, anh nói.
Seyram thừa nhận AI là công cụ sẽ còn ở lại lâu dài, nhưng nhấn mạnh giá trị của tương tác giữa người với người. “Thứ có thể mất đi là phần con người, nhất là những lần qua lại chỉnh sửa, thử nghiệm, sự cộng tác giữa nghệ sĩ và ê kíp sáng tạo. Một số tấm bìa hay nhất ra đời từ chính những khoảnh khắc đó, và bạn không thể gõ một câu lệnh rồi có được điều ấy. Với tôi, AI nên hỗ trợ quy trình chứ không thay thế nó.”
Nhiếp ảnh gia người Ghana Nana Asomani, người chụp bìa cho Baaba J, cũng chung quan điểm. “Góc nhìn của con người trong nghệ thuật không bao giờ có thể bị xem nhẹ, bởi nghệ thuật đến từ cảm xúc và từ chính sự tồn tại. Ngay cả khi phát triển nghệ thuật bằng AI thì vẫn cần đầu vào của con người mới tạo ra được.”
Những hướng đi vượt ra ngoài tấm bìa album
Trong khi bảo vệ bìa đĩa do con người thực hiện, các nghệ sĩ này cũng đang mở rộng công việc của mình. Nghệ sĩ kỹ thuật số Nigeria Jesse Uranta, nổi tiếng với những tác phẩm mang màu sắc psychedelic cho Fireboy DML, Tay Iwar và Nonso Amadi, vừa tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên sau nhiều lần góp mặt trong các triển lãm nhóm. “Tôi luôn theo đuổi lối vẽ siêu thực về hình thể con người, và khi đạt được rồi thì tôi nhận ra nó không còn thú vị nữa. Điều đó khiến tôi đi tìm cách để lại thấy vui với quá trình sáng tác”, Uranta kể. “Tác phẩm của tôi thay đổi liên tục, và tôi đang học cách đón nhận sự thay đổi đó, xem nó thật sự đưa mình tới đâu. Với tôi, điều quan trọng nhất khi sáng tạo là quá trình thử nghiệm và xem thứ gì có thể hình dung ra rồi đưa vào đời sống.”
