Trước buổi diễn tối tại Bamba Restaurant ở Nairobi, nữ nghệ sĩ người Nhật Anyango Nyar Japan đã kể lại hành trình đưa bà từ Tokyo về vùng quê Siaya, rồi lên các sân khấu khắp thế giới với tư cách người gìn giữ truyền thống đàn nyatiti của người Luo.
Ngồi trên chiếc ghế đẩu thấp, đúng tư thế mà người thầy quá cố của bà, bậc thầy nyatiti Okumu K’Orengo, từng truyền dạy, bà để cây đàn mộc cất tiếng trước khi chuyển sang một phiên bản điện đã được cải tiến. Sự chuyển đổi ấy phản chiếu cả một sự nghiệp dựng trên niềm tin rằng đổi mới chỉ có giá trị khi mọc lên từ gốc rễ truyền thống sâu bền.
Từ Tokyo đến Siaya
Con đường của Anyango bắt đầu ở nơi cách Kenya hàng nghìn cây số. Bị cuốn hút bởi âm thanh của đàn nyatiti, bà tìm về vùng nông thôn Siaya và sống trọn một năm giữa ngôn ngữ, phong tục và nhịp sống thường ngày của cộng đồng Luo. Như bà kể trong cuốn tự truyện Anyango Nyar Siaya (Nyatiti Queen), việc thuần thục cây đàn không thể tách rời khỏi việc thấu hiểu những con người đã gìn giữ nó qua bao thế hệ. Trước khi ông K’Orengo, nay đã khuất, đồng ý nhận dạy, bà phải giành được lòng tin của chính cộng đồng có di sản âm nhạc mà bà tìm đến để học.
Ngôn ngữ như vật chứa của ý nghĩa
Với Anyango, học tiếng Dholuo chưa bao giờ chỉ là một bài tập học thuật hay thực dụng. Đó là ngưỡng cửa nơi âm nhạc thôi còn là thứ bà chơi và trở thành thứ bà hiểu. Ca từ mang những tầng nghĩa không thể dịch thẳng, còn các lối nói thì phản ánh mối quan hệ với đất đai, với tổ tiên và với cộng đồng.
“Văn hóa là bản sắc của chúng ta. Không có bản sắc thì không thể thực sự sống.”
Bà nói về ngôn ngữ bằng những lời gần như mang màu tâm linh. “Ngôn ngữ là linh hồn. Ngôn ngữ là lịch sử. Ngôn ngữ là cốt lõi. Không có ngôn ngữ thì không có linh hồn.”
Niềm tin đó định hình cách bà nhìn nhận trí tuệ nhân tạo trong các lĩnh vực sáng tạo. Bà không phủ nhận công nghệ, cũng không coi nó là mối đe dọa tự thân. Điều bà lo ngại là xu hướng ngày càng phổ biến của việc tách sáng tạo ra khỏi những trải nghiệm văn hóa vốn làm nên ý nghĩa của nó. Bà thừa nhận trí tuệ nhân tạo có thể tạo giai điệu, mô phỏng giọng hát và hỗ trợ khâu sản xuất, nhưng nó không thể thừa hưởng ngôn ngữ, ký ức hay những thực tại sống động đã cho âm nhạc chiều sâu. Những thứ ấy vẫn thuộc về con người, do cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ.
Vốn hiểu biết âm nhạc và vốn hiểu biết văn hóa
Phần trình diễn của bà cho thấy cả kỹ thuật vững vàng lẫn khả năng diễn giải nhuần nhuyễn. Được đào tạo về jazz, bà mở rộng ngôn ngữ hòa âm của cây nyatiti bằng lối ứng tấu chừng mực, nới rộng dải âm sắc mà không làm xáo trộn bản sắc vốn có của nó. Đổi mới nảy ra từ truyền thống chứ không lấn át truyền thống.
Năng lực kép ấy vọng lại quan điểm của Tabu Osusa, nhà sản xuất kiêm tác giả người Kenya và là người sáng lập Ketebul Music, người đã cộng tác chặt chẽ với Anyango từ khi bà đặt chân đến Kenya. Osusa phân biệt giữa vốn hiểu biết âm nhạc, bao gồm tiết tấu, hòa âm, cách phân câu, sắc thái và lối chơi hòa tấu, với vốn hiểu biết văn hóa, đòi hỏi phải nắm được lịch sử, ngôn ngữ và bối cảnh xã hội đã sinh ra âm nhạc. Công việc của Anyango hội đủ cả hai.
Đưa âm thanh Đông Phi ra thế giới
Nhiều năm lưu diễn khắp châu Phi, châu Âu, Nhật Bản và Bắc Mỹ đã cho Anyango một cái nhìn tỉnh táo về cách các truyền thống âm nhạc dịch chuyển. Bà nhận thấy trong khi những dòng nhạc Tây Phi và Nam Phi đã đạt được độ phủ quốc tế đáng kể, phần lớn di sản văn hóa Đông Phi vẫn còn ít được biết đến, bất chấp sự giàu có và đa dạng của nó. Theo bà, con đường phía trước là kể lại những lịch sử, ngôn ngữ và truyền thống ấy một cách tự tin và bền bỉ. Mỗi buổi diễn đều trở thành một phần của nỗ lực lớn hơn, đó là đưa khán giả đến gần những thế giới văn hóa nằm sau tiếng đàn.
