Các thương hiệu thời trang Rareblaq và Urban Zulu đang định hình bản sắc thị giác của âm nhạc Nam Phi, khi những nghệ sĩ như Bokang Ramatlapeng dùng trang phục để đưa ra tuyên ngôn mạnh mẽ không kém phần âm nhạc của mình.
Chiếc váy như một bản tuyên ngôn
Một tối thứ Tư ở Johannesburg, Ramatlapeng bước vào tụ điểm Jozi Gold trong đêm thứ hai của chuyến lưu diễn đầu tiên trong sự nghiệp, mừng album đầu tay Qalo (tiếng Sesotho nghĩa là “khởi đầu”) phát hành hồi tháng Mười Hai năm ngoái. Cô mặc một chiếc váy ren xòe rộng, cầu kỳ đến từng chi tiết của Oracle Dynasty, với phần đuôi váy cần tới hai người phụ nâng dọc theo phố De Korte.
Bên trong, tại showcase Your Weekly Touchup, không khí chờ đợi rất căng. Ramatlapeng sau đó lên sân khấu cùng ban nhạc năm người gồm bass, trống, keyboard và hai kèn, trước một khán phòng thuộc lòng từng câu hát. Dù vậy, chiếc váy vẫn là tâm điểm dưới ánh đèn.
“Nhiều người bị sốc vì chiếc váy to và cầu kỳ đó”, Ramatlapeng nói, hai tuần sau đêm diễn. “Nhưng thật ra, người ta cứ liên tục gắn cho tôi cái mác ‘đang lên’ với ‘gương mặt mới’, và tôi nghĩ, thôi, đủ rồi. Tôi đã thắng một giải Mzantsi Jazz Award, thế là xong. Tôi không nổi lên lần nữa, tôi cũng chẳng từ đâu chui ra. Người ta biết tôi, nhưng họ rất có chủ đích trong việc phớt lờ tôi, hoặc làm như tôi không tồn tại. Nên chiếc váy đó là cách tôi nói: này, ke kopa le nkeng seriously (làm ơn hãy xem tôi một cách nghiêm túc).”
Cô nói thêm: “Màu cam ăn với một số màu trong album. Tôi đang tự giới thiệu mình là một nữ tư tế jazz người Basotho. Tôi xong rồi. Ha ke sa kopa hore le mpulele litsela (tôi không còn xin phép ai nữa). Không, tôi ở đây.”
Vai trò đang đổi thay của thời trang trong jazz Nam Phi
Khi trí tuệ nhân tạo làm đảo lộn mảng bìa album, các nghệ sĩ thị giác và nhà thiết kế thời trang lại càng khẳng định giá trị của một bản sắc hữu hình, mặc được lên người. Trong jazz Nam Phi, bộ vest ôm sát đã nhường chỗ cho những phom dáng rộng hơn, còn váy kim sa được thay bằng những bộ áo dài rủ, vừa là tác phẩm điêu khắc vừa là tuyên ngôn. Bảng phong cách của thế hệ hiện tại gồm:
- Họa tiết seshoeshoe rực rỡ, táo bạo
- Trang sức mang tính tổ tiên như đồ kết cườm
- Khăn quấn đầu, áo choàng và kimono
Hệ sinh thái thị giác này được nuôi dưỡng bởi những thương hiệu quần áo hiểu cả chuyện kinh doanh thời trang lẫn bản thân âm nhạc.
Những thương hiệu đứng sau diện mạo
Papy Kaluw của Urban Zulu nói mối liên hệ giữa thương hiệu và âm nhạc đến một cách tự nhiên. “Tôi nghĩ nó tự nhiên thôi, không phải điều gì [được lên kế hoạch]. Tôi là sản phẩm của một quá trình phát triển tự nhiên”, ông nói. Lớn lên ở Durban, ông thường lui tới BAT Centre, một trung tâm nghệ thuật nơi ông gặp những nhạc sĩ như Madala Kunene. “Tôi lớn lên ở Nam Phi, nhưng tôi không phải người Nam Phi. Hương vị của sự đoàn kết châu Phi là một trong những chủ đề cốt lõi, và việc các nhạc sĩ đồng hành cùng hành trình đi tới [sự ổn định] của tôi với tư cách một thương hiệu là điều tốt. Tôi dùng thời trang như một công cụ để gắn kết lục địa châu Phi.”
Vị doanh nhân sinh tại Cộng hòa Dân chủ Congo và lớn lên ở Nam Phi cho biết chất liệu và phong cách riêng biệt của Urban Zulu, cùng chi phí sản xuất thấp hơn tại Durban, đã giúp thương hiệu nhanh chóng chiếm được lòng tin của thị trường. “Vải của chúng tôi khác, phong cách của chúng tôi khác, và giá của chúng tôi cũng khác. Giá ở Jozi thì cao, nhưng đi lên từ Durban, nơi giá thấp hơn, chúng tôi biết cách sản xuất nhanh hơn với chi phí thấp hơn. Mọi người phát hiện ra chúng tôi có phong cách chất mà giá lại dễ chịu. Nhờ vậy chúng tôi chiếm được lòng tin của thị trường nhanh hơn.”
Một thẩm mỹ mang tầm lục địa
Kaluw nhắc tới một dòng nhạc cụ thể mà quần áo của ông gần như là phần nhạc nền, tiêu biểu là album Urban Zulu của Busi Mhlongo. Riêng đội hình thu âm của đĩa nhạc này đã vẽ nên một hành lang xuyên khu vực:
- Brice Wassy (Cameroon) – trống
- Hilaire Penda (Cameroon) – bass
- Jack Djeyim (Cameroon) – guitar điện
- Sydney Thiam (Senegal) – bộ gõ
Đó là khuôn mẫu do Miriam Makeba đặt ra, được Mhlongo hoàn thiện, và từ đó được những nghệ sĩ như Thandiswa Mazwai và Simphiwe Dana tiếp nối.
