Tôi vẫn nhớ một đêm diễn hồi mới vào nghề, một đêm mà theo mọi thước đo tôi biết lúc đó thì đều là thành công. Khán giả tuyệt vời. Khán phòng chật kín. Nhiều người nán lại sau buổi diễn để trò chuyện, mua đồ lưu niệm và nói với tôi rằng họ thích màn trình diễn đến mức nào. Tôi lái xe về mà trong đầu nghĩ:
Đến khi cộng hết chi phí đi lại, chỗ ở, xăng xe, ăn uống, thuế và mọi khoản khác đi kèm với nghề chơi nhạc, khoản lãi của đêm đó chẳng còn giống chút nào với con số cát-sê mà tôi đã hí hửng ăn mừng. Tôi không hề diễn dở. Tôi đã ra một quyết định kinh doanh tệ… và tôi chỉ nhận ra điều đó khi mọi chuyện đã xong xuôi.
Nhìn lại, tôi không trách ai cả. Không ai đánh lừa tôi. Không ai định lợi dụng tôi. Giống như rất nhiều nghệ sĩ khác, đơn giản là tôi không có công cụ hay tư duy kinh doanh để đánh giá cơ hội đó trước khi gật đầu.
Đó là bài học tôi phải học không chỉ một lần. Nó cũng là lý do khiến tôi tin rằng chúng ta cần thay đổi cách chuẩn bị cho nghệ sĩ bước vào một sự nghiệp chuyên nghiệp.
Suốt nhiều thế hệ, chúng ta đã mặc nhiên xem chuyện túng thiếu là một phần trong câu chuyện của người nghệ sĩ. Chúng ta lãng mạn hóa nó. Chúng ta gọi đó là trả giá cho nghề. Chúng ta gọi đó là đam mê. Chúng ta bảo các nhạc sĩ trẻ cứ cố lên, cứ nhận hết lời mời, cứ cày đi rồi tin rằng đến lúc nào đó mọi thứ sẽ ổn.
Ngành âm nhạc không hề thiếu cơ hội. Theo Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Hoa Kỳ (RIAA), doanh thu nhạc thu âm tại Mỹ đạt mức kỷ lục 17,7 tỷ đô la trong năm 2024. Streaming vẫn tiếp tục tăng trưởng. Nhạc sống vẫn là một thế lực kinh tế mạnh. Công nghệ mới khiến việc sáng tác, phát hành và quảng bá trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Vậy mà khả năng sống được bằng nghề vẫn là điều xa vời với rất nhiều nhạc công đang hành nghề. Theo Khảo sát Wellness in Music 2025 của MusiCares, sức khỏe tài chính và sự ổn định thu nhập vẫn nằm trong nhóm thách thức lớn nhất mà người làm nhạc phải đối mặt.
Không phải vì nghệ sĩ thiếu tài năng. Cũng không phải vì họ ngại làm việc. Theo kinh nghiệm của tôi, nhạc sĩ là những người chăm chỉ vào loại bậc nhất mà bạn từng gặp. Họ chạy xe xuyên đêm, tự khuân vác thiết bị, diễn ba set, ngủ bốn tiếng rồi hôm sau lại làm y như vậy, chỉ vì họ yêu công việc của mình.
Chúng ta đã rất giỏi trong việc dạy nghệ sĩ cách sáng tạo, nhưng lại rất thất thường trong việc dạy họ cách xây dựng một sự nghiệp bền vững. Chúng ta dạy sáng tác, biểu diễn, thu âm, xây dựng hình ảnh, quảng bá và mạng xã hội. Thứ chúng ta thường không dạy là cách đánh giá một cơ hội như một quyết định kinh doanh.
Cát-sê cao hơn không mặc nhiên đồng nghĩa với một show tốt hơn. Lịch diễn kín mít không có nghĩa là bạn đang xây được một công việc làm ăn ra tiền. Một đêm cháy vé vẫn có thể lỗ, sau khi trừ đi chi phí đi lại, chỗ ở, ê-kíp, hoa hồng, thuế, ăn uống và đủ thứ chi phí ẩn của nhạc sống. Bận rộn không đồng nghĩa với có lãi.
Người đồng sáng lập của tôi, Gary Arbuthnot, và tôi đã học được bài học đó qua nhiều thập kỷ đứng trên sân khấu. Giữa hai chúng tôi là những năm tháng làm việc ở Broadway, trong các phòng hòa nhạc, trên tàu du lịch, với các dàn nhạc và tại nhiều nhà hát khắp thế giới. Chúng tôi đã chứng kiến những nghệ sĩ tài năng gật đầu vì hứng khởi hoặc vì linh cảm, đơn giản vì họ không có sẵn thông tin cần thiết từ trước.
Đó không phải là khiếm khuyết tính cách. Đó là vấn đề thông tin. Nghệ sĩ không nên phải trở thành kế toán mới xây được sự nghiệp bền vững. Nhưng họ xứng đáng được tiếp cận đúng loại thông tin kinh doanh mà bất kỳ người khởi nghiệp nào khác vẫn dựa vào.
Nghệ sĩ cũng là người làm kinh doanh. Mỗi buổi diễn là một khoản đầu tư về thời gian, tiền bạc, uy tín và năng lượng sáng tạo. Mỗi cơ hội đều xứng đáng được cân nhắc kỹ như bất kỳ quyết định kinh doanh nào khác. Không phải show nào cũng nên đo bằng lợi nhuận. Có những show đáng làm vì khán giả, vì các mối quan hệ, hoặc vì những cánh cửa chúng có thể mở ra. Nhưng đó phải là lựa chọn có chủ đích, chứ không phải những bất ngờ đắt đỏ.
Cuối cùng Gary và tôi lập ra GigLogic vì chúng tôi quá mệt với việc học những bài học đó khi mọi chuyện đã rồi. Chúng tôi muốn một cách tốt hơn để hiểu bài toán kinh tế của một đêm diễn trước khi nhận lời.
Nhưng câu chuyện này lớn hơn một công cụ rất nhiều. Nó là chuyện thay đổi văn hóa xung quanh những nghề nghiệp sáng tạo. Là chuyện cho phép nghệ sĩ tư duy như người làm kinh doanh mà không bắt họ ngừng tư duy như một nghệ sĩ. Là chuyện giúp nhạc sĩ hiểu rằng đặt những câu hỏi kinh doanh tỉnh táo không làm giảm đi sự sáng tạo. Nó bảo vệ sự sáng tạo.
Chúng ta không đòi kiến trúc sư phải xin lỗi vì kiếm sống được bằng nghề. Chúng ta không lãng mạn hóa những kế toán viên nghèo túng, cũng không tung hô luật sư lỗ tiền với mọi khách hàng. Chúng ta thừa nhận rằng người làm nghề có quyền hiểu rõ bài toán kinh tế trong công việc của mình. Nghệ sĩ xứng đáng được tôn trọng như vậy.
Nếu muốn có những sự nghiệp lành mạnh hơn, những cộng đồng sáng tạo lành mạnh hơn và một ngành âm nhạc lành mạnh hơn, chúng ta phải thôi xem sự bấp bênh tài chính như một phần không thể tránh khỏi của việc làm nghệ thuật.
Tài năng xứng đáng có sự bền vững. Đam mê xứng đáng có một kế hoạch. Đã đến lúc chúng ta ngừng dạy nghệ sĩ rằng túng thiếu là một phần của nghề, và bắt đầu trao cho họ kiến thức để xây những sự nghiệp trụ được lâu dài.
Đã đến lúc dẹp bỏ suy nghĩ rằng khó khăn tài chính là bằng chứng cho sự chân thật trong nghệ thuật.
+Đọc thêm: “Cách chọn tụ điểm indie phù hợp cho buổi diễn trực tiếp của bạn”
Craig A. Meyer là nhà sáng lập GigLogic, một nghệ sĩ lưu diễn kỳ cựu, đồng thời là người sáng tạo, nhà sản xuất và ngôi sao của chương trình lưu diễn quốc tế Remember When Rock Was Young – The Elton John Experience.
